Kununua nyumba kunafurahisha, lakini ukaguzi mchache mapema hukuepusha na mshangao wa gharama kubwa baadaye. Pitia orodha hii kabla fedha yoyote haijabadilishana mikono.
1. Thibitisha mmiliki halisi
Omba Hati Miliki (Certificate of Title au Certificate of Right of Occupancy) na uhakikishe jina lililomo linalingana na Kitambulisho cha Taifa au pasipoti ya muuzaji. Kama muuzaji anamwakilisha mtu mwingine, omba hati ya uwakilishi (power of attorney) iliyoandikwa na kusainiwa.
2. Fanya upekuzi rasmi wa hati
Upekuzi katika Ofisi ya Msajili wa Hati unathibitisha kwamba hati ni halali, nani anaimiliki, na kama kuna rehani, zuio (caveat) au mgogoro uliosajiliwa dhidi yake. Wakili anaweza kukufanyia. Usiuruke kamwe.
3. Linganisha mipaka na eneo halisi
Linganisha ramani ya upimaji na kiwanja chenyewe. Tembea kwenye mawe ya mpaka (beacons). Kuingiliana kwa mipaka na viwanja vinavyopishana ndiyo chanzo kikuu cha migogoro Dar.
4. Kagua matumizi ya ardhi
Thibitisha kwamba kiwanja kimepangwa kwa makazi. Nyumba nyingi za kushangaza zimejengwa kwenye viwanja vilivyopimwa kwa matumizi mengine, jambo linaloweza kuzuia mkopo na uuzaji wa baadaye.
5. Kagua zaidi ya picha
Tembelea nyakati tofauti za siku. Jaribu msukumo wa maji, jenereta au sola, mtandao wa simu, na jinsi barabara na mifereji inavyohimili mvua.
- Je, panafurika wakati wa masika (Machi hadi Mei)? Waulize majirani, si muuzaji peke yake.
- Je, kuna maji ya bomba, au ni kisima au maji ya kuletewa kwa gari?
- Je, kuna mita ya TANESCO kwa jina la mali hiyo, isiyo na deni?
6. Hakikisha huduma na bili ni safi
Bili za maji, umeme au ada za huduma zisizolipwa zinaweza kuifuata mali. Omba risiti za karibuni na uthibitishe hakuna malimbikizo kabla ya uhamisho.
7. Elewa gharama halisi
Bei iliyotangazwa si jumla yote. Panga bajeti ya ushuru wa stempu, ada za uhamisho na usajili, uthamini na gharama za kisheria. Soma mwongozo wetu kuhusu gharama halisi za kununua.
8. Pata uthamini huru
Mthamini aliyesajiliwa anakueleza thamani halisi ya mali. Inasaidia kwenye majadiliano ya bei, na ni lazima ukikopa.
9. Weka kila kitu kwa maandishi
Mkataba sahihi wa mauziano, ulioandaliwa au kupitiwa na wakili, unapaswa kueleza bei, ratiba ya malipo, vilivyomo kwenye mauzo, na kinachotokea upande mmoja ukijitoa.
10. Tumia watu sahihi
Wakala aliyethibitishwa, wakili wa kushughulikia uhamisho, na mthamini aliyesajiliwa. Kwenye eSoko, mawakala waliothibitishwa wana alama, na unaweza kuomba kuona hati kabla ya kujifunga.
Mwongozo huu ni taarifa ya jumla, si ushauri wa kisheria wala wa kifedha. Sheria, ada na viwango nchini Tanzania hubadilika. Thibitisha mambo mahususi na wakili aliyesajiliwa, mamlaka husika au benki yako kabla ya kuchukua hatua.
Maswali ya kawaida
Niombe nyaraka gani kabla ya kununua nyumba Tanzania?
Omba Hati Miliki, Kitambulisho cha Taifa au pasipoti ya muuzaji, ramani ya upimaji, na risiti za karibuni za kodi ya pango la ardhi, maji na umeme. Kama mtu anauza kwa niaba ya mmiliki, omba hati ya uwakilishi iliyoandikwa na kusainiwa.
Je, nahitaji wakili ili kununua mali Tanzania?
Inashauriwa sana kutumia wakili. Hufanya upekuzi rasmi katika Ofisi ya Msajili wa Hati, huandaa au kupitia mkataba wa mauziano, na hushughulikia uhamisho. Ada yake ni ndogo ukilinganisha na bei ya mali, na ndiyo kinga bora dhidi ya hati bandia au yenye mgogoro.
Ni lini ni salama kulipa malipo ya awali ya nyumba?
Lipa baada tu ya upekuzi rasmi wa hati kuonyesha hakuna tatizo na pande zote mbili kusaini mkataba wa mauziano wa maandishi. Lipa kwa njia ya benki inayofuatilika, ikiwezekana kwa awamu zinazoendana na hatua zilizo wazi, na uhifadhi kila risiti.
Nitajuaje kama nyumba inafurika Dar es Salaam?
Tembelea wakati wa masika au mara tu baada yake (Machi hadi Mei), angalia jinsi barabara na mifereji inavyohimili, na uwaulize majirani badala ya muuzaji peke yake. Viwanja vya mabondeni karibu na mito na mifereji vina hatari kubwa zaidi.
Kuna gharama gani juu ya bei ya kununua?
Panga bajeti ya ushuru wa stempu, ada za usajili na uhamisho katika Ofisi ya Msajili wa Hati, uthamini uliosajiliwa na ada za kisheria. Mwombe wakili wako makadirio ya kina kabla ya kujifunga, kwa sababu viwango hubadilika.
Vyanzo rasmi
Thibitisha kanuni, ada na fomu za sasa na mamlaka yenyewe:
