Jambo moja huwashangaza karibu wanunuzi wote wa mara ya kwanza Tanzania: humiliki ardhi moja kwa moja kama ilivyo kwingineko. Kuelewa unachomiliki hasa hukulinda dhidi ya miamala mibaya.
Nani anamiliki ardhi Tanzania?
Chini ya Sheria ya Ardhi na Sheria ya Ardhi ya Vijiji, ardhi ya Tanzania ni ardhi ya umma iliyo chini ya Rais kama mdhamini kwa niaba ya wananchi wote. Unachopata ni haki ya kuitumia na kuikalia kwa muda fulani, si umiliki kamili wa milele (freehold).
Haki ya Kumiliki Ardhi ni nini?
Haki yenye nguvu zaidi ambayo mtu binafsi huwa nayo ni Haki ya Kumiliki Ardhi iliyotolewa (Granted Right of Occupancy), kwa kawaida ya muda wa miaka 33, 66 au 99, juu ya ardhi iliyopimwa na kusajiliwa. Inathibitishwa na Hati Miliki na inaweza kuuzwa, kuwekwa rehani na kurithiwa, kwa kuzingatia idhini ya uhamisho.
Dokezo: "hati ya miaka 99" ni kifupi cha Haki ya Kumiliki Ardhi ya muda mrefu zaidi inayojulikana. Muda, masharti na kodi ya pango la ardhi huandikwa kwenye hati. Yasome kila mara.
Haki inayotokana (derivative right) ni nini?
Baadhi ya ardhi humilikiwa kupitia haki inayotokana na Haki kubwa ya Kumiliki Ardhi, kwa mfano haki inayotolewa kwa mwekezaji kupitia mamlaka ya uwekezaji, au upangishaji kutoka kwa mmiliki. Hizi huja na muda na masharti yake.
Hakimiliki ya kimila ni nini?
Kwenye ardhi ya kijiji, familia mara nyingi huwa na Hakimiliki ya Kimila (Customary Right of Occupancy). Inatambuliwa kisheria, lakini utaratibu wa kuihakiki na kuihamisha unatofautiana na ule wa viwanja vya mijini vilivyopimwa, na tahadhari zaidi inahitajika.
Kwa nini ni muhimu kwa wanunuzi
- Kagua aina ya haki na miaka iliyobaki kwenye muda wake.
- Thibitisha matumizi ya ardhi na masharti yaliyoandikwa kwenye hati.
- Ardhi iliyopimwa na kusajiliwa yenye Hati Miliki safi ndiyo rahisi zaidi kupata mkopo na kuuza tena.
Mwongozo huu ni taarifa ya jumla, si ushauri wa kisheria wala wa kifedha. Sheria, ada na viwango nchini Tanzania hubadilika. Thibitisha mambo mahususi na wakili aliyesajiliwa, mamlaka husika au benki yako kabla ya kuchukua hatua.
Maswali ya kawaida
Je, unaweza kumiliki ardhi moja kwa moja milele (freehold) Tanzania?
Hapana. Chini ya Sheria ya Ardhi na Sheria ya Ardhi ya Vijiji, ardhi yote ni ardhi ya umma iliyo chini ya Rais kama mdhamini. Unachonunua ni haki ya kuikalia na kuitumia ardhi kwa muda uliotajwa.
Haki ya Kumiliki Ardhi hudumu muda gani?
Haki ya Kumiliki Ardhi iliyotolewa kwa kawaida hutolewa kwa miaka 33, 66 au 99. Muda kamili, masharti na kodi ya pango la ardhi huandikwa kwenye hati.
Je, Haki ya Kumiliki Ardhi inaweza kuuzwa au kuwekwa rehani?
Ndiyo. Haki ya Kumiliki Ardhi iliyotolewa juu ya ardhi iliyopimwa na kusajiliwa inaweza kuuzwa, kuwekwa rehani na kurithiwa, kwa kuzingatia idhini ya uhamisho.
Nikague nini kwenye hati kabla ya kununua?
Aina ya haki, miaka iliyobaki kwenye muda wake, matumizi ya ardhi yanayoruhusiwa na masharti yoyote. Muulize wakili kuhusu kuhuisha muda kabla ya kununua ardhi iliyobakiwa na miaka michache.
Je, ardhi ya kijiji inatofautiana na kiwanja cha mjini kilichopimwa?
Ndiyo. Ardhi ya kijiji mara nyingi humilikiwa kwa Hakimiliki ya Kimila. Inatambuliwa kisheria, lakini kuihakiki na kuihamisha hufuata utaratibu tofauti na huhitaji tahadhari zaidi.
Vyanzo rasmi
Thibitisha kanuni, ada na fomu za sasa na mamlaka yenyewe:
